Cơ quan cạnh tranh quốc gia thuộc Bộ Công thương có đảm bảo tính độc lập?

Thứ Năm, 04.01.2018, 11:43

Nhiều thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội băn khoăn trước đề xuất Cơ quan cạnh tranh Quốc gia là cơ quan trực thuộc Bộ Công thương tại dự luật Cạnh tranh (sửa đổi).

Luật Cạnh tranh 2004 được Quốc hội khóa XI thông qua tại kỳ họp thứ 6 ngày 13/12/2004 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2005. Đây là văn bản pháp luật quan trọng điều chỉnh mối quan hệ cạnh tranh giữa các chủ thể kinh doanh trên thị trường. Sự ra đời của Luật Cạnh tranh đã đánh dấu một bước tiến, cột mốc mới trong quá trình tạo lập và phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam.

Còn nhớ vụ hạn chế cạnh tranh đầu tiên đã được điều tra, xử lý vào năm 2008, đó là vụ việc Công ty Vinapco là công ty con của Tổng Công ty Hàng không Việt Nam (Vietnam Airlines) là nhà độc quyền cung cấp xăng dầu hàng không đã từ chối cung cấp nhiên liệu cho JetStar Pacific (Hãng hàng không nội địa lớn thứ hai sau Vietnam Airlines). Hệ quả là một số chuyến bay của JetStar Pacific bị ngưng trệ. Sau một cuộc điều tra do Cục Quản lý cạnh tranh, Vinapco đã bị phạt 3 tỷ đồng và được yêu cầu độc lập khỏi sự kiểm soát của Vietnam Airlines. Vụ việc này đã ghi nhận sự ra đời là đòi hỏi tất yếu của Luật Cạnh tranh.

Tuy nhiên sau hơn 10 năm kể từ khi Luật Cạnh tranh có hiệu lực thi hành, tính đến năm 2016 mới chỉ có 8 vụ việc liên quan đến các hành vi hạn chế cạnh tranh lạm dụng vị trí thống lĩnh, vị trí độc quyền được điều tra chính thức với gần 70 doanh nghiệp bị điều tra liên quan đến hành vi này. Cũng chỉ có 182/330 hồ sơ xử lý các vụ việc cạnh tranh không lành mạnh, trong khi những vụ việc hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh độc quyền hay thỏa thuận hợp tác liên kết để tạo sức mạnh.

Nhiều thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội băn khoăn trước đề xuất Cơ quan cạnh tranh Quốc gia là cơ quan trực thuộc Bộ Công thương tại dự luật Cạnh tranh (sửa đổi).

Nhiều thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội băn khoăn trước đề xuất Cơ quan cạnh tranh Quốc gia là cơ quan trực thuộc Bộ Công thương tại dự luật Cạnh tranh (sửa đổi)

Cạnh tranh không lành mạnh thường diễn ra dưới nhiều hình thức với nhiều dạng hành vi vi phạm khác nhau, dẫn đến cạnh tranh không bình đẳng vừa gây nhiễu loạn thị trường, vừa trực tiếp hoặc gián tiếp ép khách hàng phải trả giá sản phẩm dịch vụ cao hơn so với chất lượng gây hậu quả nghiêm trọng cho nền kinh tế. Thì những con số ít ỏi đó cũng đã được đại diện Cục Cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng thừa nhận là còn khá khiêm tốn với giải thích: Trong bối cảnh các cơ quan cạnh tranh của Việt Nam còn non trẻ, với nguồn lực hạn chế và Luật Cạnh tranh được thực thi chưa đủ lâu để có thể đi sâu vào đời sống xã hội.

Không thể phủ nhận cho dù số vụ việc vi phạm bị xử lý còn ít, nhưng những kết quả thi hành nêu trên chính là khởi đầu cho thấy Luật Cạnh tranh đã chính thức đi vào cuộc sống và phát huy tác dụng. Nó cũng cho thấy tồn tại hạn chế cần sớm được sửa đổi để đáp ứng yêu cầu đòi hỏi của thể chế thị trường cạnh tranh hội nhập. Việc xây dựng luật cạnh tranh lần này đã được cơ quan soạn thảo tiếp cận theo hướng nâng cao tính độc lập, địa vị và thẩm quyền của cơ quan cạnh tranh. Theo đó về mô hình cơ quan cạnh tranh sẽ được thực hiện theo hướng tái cơ cấu các cơ quan cạnh tranh hiện nay gồm hội đồng cạnh tranh và cơ quan quản lý cạnh tranh thành cơ quan duy nhất là cơ quan Cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên lo ngại lớn nhất của giới chuyên gia là việc cơ quan cạnh tranh quốc gia đang được đề xuất đặt tại Bộ Công thương và làm chức năng tham mưu cho Bộ trưởng Bộ Công thương. Trong khi bộ này đang chủ quản nhiều tập đoàn kinh tế có tầm ảnh hưởng chi phối thị trường là không phù hợp. Cơ quan cạnh tranh quốc gia phải là cơ quan độc lập đồng nghĩa cơ quan cạnh tranh quốc gia không thể là cơ quan tham mưu mà phải ra quyết định nhân danh nó. Chỉ có như vậy mới đảm bảo khả năng thực thi hiệu quả của Luật Cạnh tranh (sửa đổi). Bởi nếu thiếu một cơ quan độc lập không có đủ năng lực và nguồn lực để thực thi Luật Cạnh tranh thì rất khó để có một thể chế thị trường cạnh tranh công bằng và minh bạch.